Het hart van het orthodoxe kerkelijke leven
De Goddelijke Liturgie is de centrale eredienst van de Orthodoxe Kerk. Tijdens de Liturgie komt de Kerk samen voor gebed, het horen van de Heilige Schrift en de viering van de Eucharistie.
Voor orthodoxe christenen is de Liturgie meer dan een bijeenkomst of kerkdienst. Zij is een ontmoeting met Christus en een deelname aan het leven van de Kerk.
Een eeuwenoude eredienst
De orthodoxe liturgische traditie heeft diepe wortels in het vroege christendom. De vorm die tegenwoordig het meest wordt gevierd is de Goddelijke Liturgie van de heilige Johannes Chrysostomos.
De heilige Johannes Chrysostomus (Grieks: Ιωάννης ο Χρυσόστομος; Nederlands (verouderd): Sint-Jan Guldenmond) (Antiochië, ca. 345 – Comana, in Pontus, 14 september 407) was een beroemd prediker, aartsbisschop van Constantinopel, van 26 februari 398 tot 403. Hij is een van de kerkvaders en werd in 1568 verheven tot kerkleraar.
Johannes stond bekend om zijn krachtige uitleg van de Heilige Schrift en zijn nadruk op gebed, naastenliefde en zorg voor armen. Zijn kritiek op rijkdom, misbruik en de levenswijze van invloedrijke personen bracht hem echter in conflict met de keizerlijke omgeving. Uiteindelijk werd hij verbannen en stierf hij in 407 tijdens zijn ballingschap.
Hij wordt vereerd als een van de grote kerkvaders. Zijn naam is vooral verbonden met de Goddelijke Liturgie van de heilige Johannes Chrysostomus, die tot op de dag van vandaag de meest gevierde liturgie binnen de Orthodoxe Kerk is. Bron: Wikipedia – Johannes Chrysostomus
Op bepaalde dagen wordt ook de Goddelijke Liturgie van de heilige Basilius de Grote gevierd.
Basilius van Caesarea, ook Basilius de Grote (Grieks: Άγιος Βασίλειος ο Μέγας) en Vader van het Oosterse monastieke leven genoemd, (Caesarea in Cappadocië, ca. 330 – Caesarea, 1 januari 379) is een heilige en kerkvader.
Basilius speelde een belangrijke rol in de ontwikkeling van het orthodoxe kloosterleven en schreef regels voor het gemeenschappelijke monastieke leven. Ook zijn verschillende liturgische gebeden met zijn naam verbonden.
Binnen de Orthodoxe Kerk is hij vooral bekend door de Goddelijke Liturgie van de heilige Basilius de Grote, die op bepaalde dagen van het kerkelijk jaar wordt gevierd. Hij wordt vereerd als een groot theoloog, bisschop en heilige van de Kerk. Bron: Wikipedia – Basilius van Caesarea
Wat gebeurt er tijdens de Liturgie?
GEBED EN GEZANG
- De Liturgie bestaat voor een groot deel uit gebeden, litanieën en gezangen. De priester, diaken en gelovigen bidden samen.
DE HEILIGE SCHRIFT
2. Tijdens de Liturgie worden gedeelten uit de brieven van het Nieuwe Testament en uit het Evangelie gelezen. Het Evangelie krijgt een bijzondere plaats in de eredienst.
DE GROTE INTOCHT
Orthodoxe subdiaken en priester die de Grote Intrede verrichten tijdens de Goddelijke Liturgie. (Wikipedia)
#/media/File:Pokrov14.11.08.jpg){kind=link}
3. Brood en wijn worden plechtig naar het altaar gebracht ter voorbereiding op de Eucharistie.
DE EUCHARISTIE
4. Het hoogtepunt van de Liturgie is de Eucharistie. De Kerk dankt God en bidt dat de Heilige Geest neerdaalt over de aangeboden gaven. Orthodoxe christenen ontvangen het Lichaam en Bloed van Christus in de Heilige Communie.
Na het Onze Vader bereiden de gelovigen zich voor op de Heilige Communie. De priester bidt dat Christus Zelf de aanwezigen heiligt en Zijn heilige Gaven schenkt. Het geconsacreerde brood, het Lam, wordt opgeheven met de woorden: “Het Heilige voor de heiligen.” De gelovigen antwoorden dat één heilig is: Jezus Christus.
Eerst ontvangen de geestelijken de Heilige Communie. Daarna komen de gelovigen naar voren. Zij ontvangen het geconsacreerde brood en de wijn samen van een lepel. Vooraf wordt een gebed uitgesproken waarin iedere gelovige zijn geloof in Christus belijdt en vraagt dat de Communie tot vergeving van zonden en genezing van ziel en lichaam mag zijn.
Tijdens het ontvangen van de Communie wordt onder andere gezongen:
“Ontvangt het Lichaam van Christus, proeft de Bron van onsterfelijkheid. Alleluia.”
Binnen de Orthodoxe Kerk ontvangen ook gedoopte en gechrismateerde kinderen, waaronder jonge kinderen en baby’s, de Heilige Communie als leden van de sacramentele gemeenschap van de Kerk.
HOE NEEM U DEEL AAN EEN ORTHODOXE DIENST?
Staan tijdens de dienst
In veel orthodoxe kerken staan de gelovigen gedurende een groot deel van de Liturgie. Het staan is een houding van eerbied, aandacht en deelname aan het gezamenlijke gebed.
In veel orthodoxe kerken is staan de gebruikelijke houding tijdens de eredienst. Wie door leeftijd, ziekte of lichamelijke beperking niet lang kan staan, mag echter gaan zitten. De heilige Filaret van Moskou verwoordde dit treffend: “Het is beter zittend aan God te denken dan staand aan u benen.”
De precieze gebruiken kunnen per lokale orthodoxe traditie verschillen. De precieze gebruiken kunnen per lokale orthodoxe traditie verschillen.De precieze gebruiken kunnen per lokale orthodoxe traditie verschillen.De precieze gebruiken kunnen per lokale orthodoxe traditie verschillen.
Gedrag in de kerk
Wie een orthodoxe kerk bezoekt, doet er goed aan iets vóór het begin van de dienst aanwezig te zijn. Zo is er rustig tijd om een kaars te ontsteken, voor de iconen te bidden en zich op de eredienst voor te bereiden.
Tijdens de dienst probeert men onnodig rondlopen en praten te vermijden. Het belangrijkste is niet voortdurend te letten op wat anderen doen, maar zelf met aandacht aan het gebed deel te nemen. Orthodoxe gebruiken kunnen per parochie en plaatselijke traditie verschillen; als bezoeker hoeft u daarom niet bang te zijn iets verkeerd te doen.
Het kruisteken wordt eveneens met aandacht en zonder haast gemaakt. In de orthodoxe traditie brengt men drie vingers samen als verwijzing naar de Heilige Drie-eenheid, terwijl de twee overige vingers herinneren aan de goddelijke en menselijke natuur van Christus. Daarna kan een buiging volgen.
Het teken van het kruis
Tijdens orthodoxe diensten maken gelovigen regelmatig het teken van het kruis. Het is een korte lichamelijke geloofsbelijdenis waarmee een christen zich herinnert aan het Kruis van Christus en zich richt tot de Vader, de Zoon en de Heilige Geest.
In de orthodoxe traditie worden de duim, wijsvinger en middelvinger samengebracht. Deze drie vingers verwijzen naar de Heilige Drie-eenheid: God de Vader, God de Zoon en God de Heilige Geest als de ene, ondeelbare en wezensgelijke Drie-eenheid. De andere twee vingers worden naar de handpalm gebogen en verwijzen traditioneel naar de goddelijke en menselijke natuur van Jezus Christus.
Vervolgens raakt men:
het voorhoofd → borst/buikstreek → de rechterschouder → de linkerschouder.
Daarbij wordt doorgaans gebeden:
“In de naam van de Vader, en de Zoon, en de Heilige Geest. Amen.”
Nadat men het kruisteken heeft gemaakt, kan men een buiging maken als teken van eerbied. Zo wordt het gebaar niet alleen met de hand, maar met het hele lichaam beleefd.
Het kruisteken wordt bijvoorbeeld gemaakt bij het begin en einde van gebeden, bij het noemen van de Heilige Drie-eenheid, tijdens bepaalde momenten van de Liturgie en bij het binnengaan of verlaten van een kerk.
Het kruisteken wordt daarom niet haastig of gedachteloos gemaakt. In de orthodoxe traditie probeert men het rustig, bewust en met aandacht te maken. Het is een eenvoudig gebaar, maar tegelijk een korte belijdenis van de Heilige Drie-eenheid, de Menswording van Christus en Zijn Kruis.
Zo wordt het teken van het kruis een zichtbaar gebed dat orthodoxe christenen zowel tijdens de Goddelijke Liturgie als in het dagelijkse gebedsleven begeleidt.
Waarom eerst rechts en daarna links?
In de Byzantijnse en orthodoxe traditie wordt het kruis van rechts naar links over de schouders gemaakt. De rechterzijde heeft in de Bijbel en de christelijke symboliek vaak een bijzondere betekenis van eer en zegen; Christus wordt bijvoorbeeld beschreven als gezeten aan de rechterhand van de Vader.
De precieze historische reden waarom Oost en West uiteindelijk verschillende richtingen gingen gebruiken is echter niet volledig met zekerheid vast te stellen. In het middeleeuwse Westen kwam ook het kruisteken van rechts naar links voor. Later werd binnen de Latijnse, rooms-katholieke traditie de beweging van links naar rechts gebruikelijk.
BORST OF BUIKSTREEK?
In orthodoxe uitleg wordt soms gesproken over de borst en soms over de buikstreek als tweede punt van het kruisteken. Dat verschil komt vooral door plaatselijke gewoonte en manier van uitleggen.
In sommige Slavische instructies wordt duidelijk de buik genoemd, terwijl in andere orthodoxe tradities en westerse beschrijvingen vaker borst of borststreek wordt gezegd.
Het belangrijkste is niet een exact anatomisch punt, maar dat het kruisteken bewust wordt gemaakt in de volgorde:
voorhoofd → borst/buikstreek → rechterschouder → linkerschouder
De beweging vormt zo zichtbaar het teken van het Kruis over het lichaam.
DE TAAL VAN DE ORTHODOXE EREDIENST
KAARSLICHT
Het ontsteken van een kaars kan een zichtbaar teken van gebed zijn. Het licht verwijst naar Christus en drukt uit dat wij onze gebeden, zorgen, dankbaarheid en hoop aan God toevertrouwen. Terwijl de vlam brandt, kan zij ons eraan herinneren om met aandacht en vertrouwen tot God te bidden.
WIEROOK
Wierook is eveneens een oud bijbels teken van gebed en eerbied. Zoals de wierook opstijgt, zo richt het gebed van de Kerk zich tot God: “Laat mijn gebed voor Uw aangezicht opstijgen als wierook, en het opheffen van mijn handen als een avondoffer.” (Psalm 140:2, in veel Nederlandse vertalingen Psalm 141:2) Het gezang draagt de gebeden en teksten van de Liturgie en helpt de gemeente gezamenlijk te bidden.
De iconen, het kaarslicht, de wierook, het gezang, de gebaren en de processies vormen samen belangrijke liturgische elementen die de gelovige helpen zich met aandacht op God te richten en de eredienst te beleven als een voorproef van het Koninkrijk van God.
GEZANG
Gezang draagt een groot deel van de gebeden, psalmen en Bijbelse teksten van de Liturgie. In de Orthodoxe Kerk bestaan verschillende zangtradities, waaronder Byzantijnse zang in de Griekse wereld en verschillende Slavische zangtradities in Oost-Europa.
De menselijke stem staat centraal. In veel orthodoxe tradities wordt de eredienst daarom zonder instrumentale begeleiding gezongen. Priester, diaken, koor en gelovigen beantwoorden elkaar en nemen zo gezamenlijk deel aan het gebed.
Ook de psalmodie heeft een belangrijke plaats: psalmen worden gelezen of gezongen en vormen samen met hymnen en andere liturgische teksten een groot deel van het gebed van de Kerk. Het doel van het gezang is niet een muzikale uitvoering op zichzelf, maar het gebed van de Kerk hoorbaar te maken.
De iconen, het kaarslicht, de wierook, het gezang, de gebaren en de processies vormen samen belangrijke liturgische elementen die de gelovige helpen zich met aandacht op God te richten en de eredienst te beleven als een voorproef van het Koninkrijk van God.
Kan iedereen een Goddelijke Liturgie bezoeken?
Ja. Ook als u niet orthodox bent, bent u welkom om een Goddelijke Liturgie bij te wonen. U hoeft niet precies te weten wat er gebeurt en u hoeft niet aan alle gebruiken deel te nemen. U kunt rustig aanwezig zijn, luisteren en het gebed volgen.
De ontvangst van de Heilige Communie is echter voorbehouden aan orthodoxe christenen die volgens de kerkelijke praktijk zijn voorbereid om de Communie te ontvangen. Wie hierover vragen heeft, kan het beste met de priester spreken.
Hoe lang duurt een Liturgie?
Een Goddelijke Liturgie duurt doorgaans langer dan veel mensen van andere christelijke kerkdiensten gewend zijn. De duur kan verschillen per gelegenheid en plaats. Vaak wordt vóór de Liturgie ook de dienst van de Metten of de Uren gebeden.
De Liturgie op Curaçao
OrthodoxCuracao onderzoekt de mogelijkheden voor orthodox geloofsleven op Curaçao. Op dit moment willen we vooral orthodoxe christenen en mensen met belangstelling voor het orthodoxe christendom met elkaar verbinden.
Wanneer er mogelijkheden ontstaan voor een Goddelijke Liturgie of andere orthodoxe diensten op Curaçao, zullen we daarover informatie delen via OrthodoxCuracao.
Zou u een Goddelijke Liturgie willen bijwonen?
Woont u op Curaçao en zou u belangstelling hebben om een toekomstige orthodoxe dienst bij te wonen? Laat ons weten dat u geïnteresseerd bent. Zo krijgen we een beter beeld van de belangstelling op het eiland.
Zie ook: 10 VEELVOORKOMENDE MISVERSTANDEN OVER DE ORTHODOXE KERK